3.A Partycypacja w planowaniu czyli jak angażować innych

Zadaniem samorządów jest tworzenie różnego rodzaju dokumentów strategicznych, programów, projektów, aktów prawa miejscowego. Z założenia dokumenty te mają wyznaczać kierunki rozwoju czy interwencji na terenie danej społeczności. Jednak część z nich, mimo swojej bogatej zawartości, pozostaje jedynie na papierze.

Sposobem na to, aby dokumenty zaczęły „żyć”, zamiast zalegać w szufladach i Biuletynach Informacji Publicznej jest uruchomienie mechanizmów opartych na rzeczywistej partycypacji, czyli włączanie i uczestnictwo społeczności (mieszkańców) w procesie podejmowania decyzji. Zapisy, które będą wypracowane wspólnie, sprawią, że mieszkańcy będą się z nimi identyfikowali. Poczucie sprawstwa, wpływu na to, co się dzieje w gminie czy powiecie będzie powodowało, że zaangażują się w ich realizację.
Tu jest również olbrzymie pole do współpracy z organizacjami pozarządowymi, do tej pory w większości słabo zagospodarowane. Organizacje pozarządowe – powstające w większości oddolnie, zakładane przez mieszkańców (czyli zwykłych obywateli) – posiadają wysoki potencjał do angażowania społeczności, szczególnie na poziomie lokalnym. Najczęściej działają wokół danej sprawy lub problemu, są wyspecjalizowane w obszarze swojej działalności. Przy okazji, w zdecydowanej większości przypadków działają w tym samym obszarze pożytku publicznego (usług społecznych) co samorządy. W przeciwieństwie do biznesu, głównym ich celem działania nie jest zysk finansowy, a raczej rozwiązywanie problemów społecznych, które mieszczą się w obszarze ich zainteresowań. To dlatego wydają się być naturalnym partnerem samorządów do wspólnego planowania i realizacji działań. Współpraca ta na pewno mogłaby układać się lepiej.
Oczywiście, jasne jest, że za powodzenie działań partycypacyjnych odpowiadają obie strony procesu, nie można mówić, że tylko jedna ze stron postępuje niewłaściwie. Samorząd odpowiedzialny jest za stworzenie przestrzeni do dialogu, prowadzenie procesów partycypacyjnych na jak najwcześniejszym etapie, a także udzielanie wyczerpujących
odpowiedzi na zgłaszane uwagi. Z kolei organizacje powinny, w miarę możliwości, uczestniczyć w rozmowach z samorządem, nie zamykać się na swoim „poletku”, narzekając, że nic dobrego się nie dzieje. Kluczem do budowania właściwych relacji jest rozmowa, wymienianie się spostrzeżeniami, uwagami, wspólne szukanie rozwiązań. Ponieważ o powodzeniu danych planów decyduje uwzględnienie w nich rzeczywistych potrzeb i problemów społeczności oraz adekwatnie dobrane do nich rozwiązania – które wykorzystują możliwości rożnych partnerów społecznych.
Dlatego też standardem po stronie samorządów w zakresie tworzenia programów, projektów, dokumentów strategicznych, aktów prawa miejscowego po stronie samorządów powinno być:
– konsultowanie z organizacjami pozarządowymi dokumentów o charakterze strategicznym,
– konsultowanie z organizacjami pozarządowymi aktów prawa miejscowego, których zakres pokrywa się z celami statutowymi działających na terenie danej JST organizacji pozarządowych,
– konsultowanie programów i dużych projektów przygotowywanych przez JST,
– uzgadnianie z organizacjami pozarządowymi kalendarza imprez i działań prowadzonych w danym roku na terenie samorządu.
Partycypacja może przybierać różne formy. Najprostszą z nich jest konsultowanie gotowych już dokumentów z mieszkańcami czy przedstawicielami NGO. Jednak modelem, który przynosi zdecydowanie więcej korzyści jest model symetryczny, oparty na relacjach partnerskich. Docelowo warto dążyć do modelu delegacyjnego, w którym samorząd oddaje decyzyjność (a w niektórych przypadkach nawet sprawstwo) organizacjom pozarządowym, czy szerzej społeczności lokalnej. Wówczas standardem będzie:
– współtworzenie z organizacjami pozarządowymi dokumentów o charakterze strategicznym,
– współtworzenie z organizacjami pozarządowymi aktów prawa miejscowego, których zakres pokrywa się z celami statutowymi działających na terenie danej JST organizacji pozarządowych,
– współtworzenie programów i dużych projektów przygotowywanych przez JST,
– tworzenie wspólnych ciał o charakterze opiniująco-doradczym (rady działalności pożytku publicznego, zespoły, grupy robocze etc.),
– wspólne prowadzenie diagnozy jako proces poprzedzający tworzenie dokumentu.
Jednak wymagania odnośnie partycypacji dotyczą również organizacji pozarządowych. Standardem wśród nich w zakresie tworzenia programów, projektów, dokumentów strategicznych, aktów prawa miejscowego jest to, że:
– organizacja wie (śledzi/otrzymała informację) kiedy prowadzone są konsultacje ma aktualne informacje o konsultacjach,
– organizacja bierze udział w konsultacjach społecznych (informuje o uwagach lub braku ich),
– organizacja bierze udział w pracach nad kalendarzem imprez i działań w danym samorządzie,
– organizacja ma przedstawicieli lub bierze udział w ich wyborze do ciał opiniująco-doradczych (rady działalności pożytku publicznego, zespoły, grupy robocze etc.).
Bez zaangażowania przedstawicieli organizacji nie uda się żadna partycypacja.
Szczególnie ważnym dokumentem, ze względu na swoje bezpośrednie odniesienia do współpracy między samorządem a organizacjami pozarządowymi, jest roczny program współpracy (lub program wieloletni, jako dokument nieobowiązkowy, ale pozwalający nadać współpracy szerszy horyzont). Dlatego też przy konstruowaniu tych dokumentów należy szczególnie zadbać o to, żeby nie powstawały one jednostronnie. W tym celu standard przewiduje:
– ogłoszenie informacji o tworzeniu programu na BIP, stronie internetowej urzędu, tablicy ogłoszeń i na stronie www.ngo.pl,
– wyznaczenie miejsca i terminu spotkań dogodnych dla NGO (czyli raczej po południu, gdyż rano większość przedstawicieli organizacji pracuje),
– powołanie zespołu tworzącego projekt programu składającego się z przedstawicieli JST i NGO,
– dokonanie wspólnej analizy realizacji poprzedniego programu jako pierwszego etapu prac nad nowym dokumentem,
– zawieszenie projektu programu do konsultacji na stronie internetowej urzędu, BIP
i tablicy ogłoszeń,
– bezpośrednie informowanie organizacji działających na terenie danej jednostki o procesie tworzenia i konsultowania projektu programu,
– prowadzenie przez JST ogólnodostępnej, bazy NGO w gminie, powiecie, województwie,
– zlecenie NGO zadania polegającego na przeprowadzeniu procesu tworzenia i konsultowania projektu programu współpracy (jeśli na danym terenie działa większa organizacja, ona może sprawnie poprowadzić proces konsultacji i przynieść wypracowane, gotowe rezultaty),
– włączenie mieszkańców do procesu tworzenia i konsultowania programów współpracy,
– różnicowanie form pracy nad tworzeniem i konsultowaniem z naciskiem na aktywne, angażujące uczestników metody pracy,
– korzystanie z zewnętrznych ekspertów, moderatorów, dobrych praktyk w procesie tworzenia i konsultowania programów współpracy,
– sporządzenie sprawozdania z procesu tworzenia programu
– stosowanie w planie zapisów dotyczących udzielania przez JST poręczeń i pożyczek dla NGO i podmiotów ekonomii społecznej (Art.3 Ust. o Dz. P. P.).